MAKALELER
Ceza Hukukunda Üst Araması
CEZA HUKUKUNDA ÜST ARAMASI Üst Araması Nedir? Halk arasında polisin üst araması yapmaya yetkili olduğu düşünülmektedir. Polisin, üst araması yapma yetkisi vardır. Ancak polisin bu yetkisine Kanunlarla belirli sınırlar konulmuştur. Polis, ka
CEZA HUKUKUNDA ÜST ARAMASI
Üst Araması Nedir?
Halk arasında polisin üst araması yapmaya yetkili olduğu düşünülmektedir. Polisin, üst araması yapma yetkisi vardır. Ancak polisin bu yetkisine Kanunlarla belirli sınırlar konulmuştur. Polis, kanunlarla konulan bu sınırlara ve koşullara uymalıdır. Dolayısıyla polis, keyfi olarak üst araması yapamaz. Üst araması ile ilgili haklarınızı bilmeniz önemlidir. Zira hukuka aykırı bir arama, hakkınızdaki soruşturma ve kovuşturma aşamalarını önemli derecede etkilemektedir. Polisin durdurma ve kimlik sorma yetkisi ile kaba üst araması bu yazımızın başlıca konusudur.
Adli Arama ve Önleme Araması Arasındaki Fark
Arama, bir koruma tedbiridir. Bu konu ilgili hükümler başlıca, Ceza Muhakemesi Kanunu, Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu (PVSK), Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliğinde düzenlenmiştir.
Arama, adli arama ve önleme araması olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Bu ayrıma dikkat edilmesi ve kişilere uygulanan aramanın türü önemlidir. Zira aramanın türüne göre, aramanın hukuka aykırı olup olmadığının tespiti de değişecektir.
Şüpheli veya sanığı ya da bir delili elde etme amacıyla yapılan arama, adli aramadır. Bir suçun işlenmesini veya bir tehlikeyi önlemek amacıyla yapılan arama ise önleme aramasıdır. Polisin durdurma ve kontrol yetkisini aşacak şekilde arama yapabilmesi için bir arama kararı bulunmalıdır. Usulüne uygun bir arama kararı olmadan yapılan aramalar hukuka aykırıdır.
Polisin Durdurma Yetkisi ve Kaba Üst Araması
Polisin durdurma yetkisi PVSK’nda düzenlenmiştir. Buna göre polis, kişileri aşağıdaki amaçlarla durdurma yetkisine sahiptir:
- Bir suç veya kabahatin işlenmesini önlemek,
- Suç işlendikten sonra kaçan faillerin yakalanmasını sağlamak, işlenen suç veya kabahatlerin faillerinin kimliklerini tespit etmek,
- Hakkında yakalama emri ya da zorla getirme kararı verilmiş olan kişileri tespit etmek,
- Kişilerin hayatı, vücut bütünlüğü veya malvarlığı bakımından ya da topluma yönelik mevcut veya muhtemel bir tehlikeyi önlemek,
Durdurma yetkisinin kullanılabilmesi için makul bir sebebin bulunması gerekir. Bu makul sebebin varlığı, polisin tecrübesine ve içinde bulunulan durumdan edindiği izlenime göre belirlenir. Polis süreklilik arz edecek, fiili durum ve keyfilik oluşturacak şekilde durdurma işlemi yapamaz.
Polis, durdurduğu kişiye durdurma sebebini bildirmelidir. Dolayısıyla polis tarafından durdurulan kişiye durdurma sebebi bildirilmemişse; kişi durdurma sebebini sorabilecektir. Ayrıca polis durdurduğu kişiye durdurma sebebine ilişkin sorular sorabilmektedir.
Polis, durdurduğu kişinin üzerinde veya aracında kaba üst araması yapmaya yetkilidir. Ancak kaba üst aramasının yapılabilmesi için poliste, suça konu bir eşya veya tehlike oluşturan bir eşyanın bulunduğu hususunda yeterli bir şüphenin oluşması gerekmektedir. Yine bu kapsamda kişinin aracının gözle görülen yerlerine bakabilecektir. Ancak bu amaçla kişinin üzerindeki elbisenin çıkarılması veya aracın, dışarıdan bakıldığında içerisi görünmeyen bölümlerinin açılması istenemez.
Kişinin üstü (kaba üst araması yani el ile dıştan kontrol hariç) ve eşyası ile aracının dıştan bakıldığında içerisi görünmeyen bölümlerinin aranması, mülki amirin görevlendireceği kolluk amirinin yazılı, acele hallerde sonradan yazıyla teyit edilmek üzere sözlü emriyle yapılabilmektedir. Kolluk amirinin kararı yirmi dört saat içinde görevli hakimin onayına sunulmalıdır.
Burada dikkat edilmesi gereken husus yeterli şüphedir. Bu yeterli şüphe polisin mesleki tecrübesine göre kişinin üstünde veya arabasında suça konu veya tehlikeli bir eşya bulunduğu izlenimi edinmesidir. Yeterli şüphe olmaksızın polisin keyfi olarak yaptığı aramalar hukuka aykırıdır.
Polisin Kimlik Sorma Yetkisi
Polis, görevini yerine getirirken, kendisinin polis olduğunu belirleyen belgeyi gösterdikten sonra, kişilere kimliğini sorabilecektir. Polis, kişilere kimliğini ispatlamaları hususunda gerekli kolaylığı göstermelidir.
Kişinin belgesinin bulunmaması, açıklamada bulunmaktan kaçınması veya gerçeğe aykırı beyanda bulunması dolayısıyla ya da sair surette kimliği belirlenemeyen kişi tutularak durumdan derhal Cumhuriyet savcısı haberdar edilir. Bu kişi, kimliği açık bir şekilde anlaşılıncaya kadar gözaltına alınır ve gerekirse tutuklanır. Gözaltı ve tutuklamaya ilişkin olarak Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) hükümleri uygulanır. Kişinin kimliğinin belirlenmesi durumunda, bu nedenle gözaltına alınma veya tutuklanma haline derhal son verilmesi gerekmektedir.
Üst Araması İle İlgili Yargıtay Kararları
Sanığın Karakola Götürülerek Üst Aramasının Yapılması
… Görevlilerce yakalanması sonrasında karakola getirilen sanığın iç çamaşırı içerisinde yapılan arama işleminin, PVSK’nın 4/A maddesi kapsamında yoklama ve kontrol olarak değerlendirilemeyeceği, derhal işlem yapılmadığı takdirde işlendiği iddia edilen suçun iz, eser, emare ve delillerinin kaybolacağına diğer bir anlatımla gecikmesinde sakınca bulunduğuna ilişkin hiçbir bilgi ve belgenin bulunmadığı,
Dolayısıyla suçüstü hâlinin de söz konusu olmadığı, sanığın yakalandığı yeri ve tarihini kapsayan önleme araması kararına istinaden bu yerde veya gerekli olması hâlinde kolluk aracından veya yakındaki kapalı bir yerden yararlanılarak arama işleminin gerçekleştirilmesi gerekirken, PVSK’nın 9 ve Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği’nin 28. maddesinin 7. fıkrasına aykırı olacak şekilde, sanığın karakola götürülerek üst aramasının yapıldığı, suç konusu uyuşturucu maddenin hukuka aykırı olarak elde edilen delil niteliğinde olması durumunda Anayasanın 38. maddesinin 6. fıkrası ile CMK’nın 206. maddesinin 2. fıkrasının (a) bendi, 217. maddesinin 2. fıkrası, 230. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi uyarınca hükme esas alınamayacağı dikkate alındığında; karakola getirilen sanığın iç çamaşırında arama yapılmasına olanak sağlayan bir adli arama kararı veya yazılı arama emri bulunup bulunmadığının araştırılarak, sonucuna göre sanığın hukuki durumunun değerlendirilmesi gerektiği gözetilmeden, eksik araştırma ile hüküm kurulmasının isabetsiz olduğu kabul edilmelidir.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2017/1189 E. 2019/534 K.
İç Çamaşırı İçinde Yapılan Arama – Üst Araması
Sanık …’nın üzerinde yapılan arama işleminin hukuka uygun olup olmadığının değerlendirilmesine gelince;
Hukuka uygun olarak yapılan yoklama sonucunda tanık ….’ın eşofmanının arka cebinde uyuşturucu madde ele geçirilmesi, sanık … ve tanık …. ile birlikte yakalanan tanık …..’in de uyuşturucu madde almak için sanık …’ya 50 TL verdiğini ancak alamadan yakalandığını beyan etmesi ve sanık …’nın iç çamaşırının içinde yapılan aramanın, kaçmasını, kendisine veya başkalarına zarar vermesini önlemek ve silah ya da tehlike oluşturan diğer bir eşyadan arındırmak amacıyla kişiler üzerinde yapılabilecek yoklama düzeyini aşan nitelikte ve orantısız olduğunun anlaşılması karşısında;
Usulüne uygun olarak verilmiş arama kararı veya yazılı arama emri olmaksızın sanık …’nın iç çamaşırı içinde yaptıkları arama sonucu elde ettikleri (44) fişek hâlindeki suç konusu uyuşturucu maddenin hukuka aykırı yöntemle elde edilen delil niteliğinde olduğu ve bu delilin hükme esas alınamayacağı, dolayısıyla Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’nın sanık … ile ilgili yapılan arama işleminin hukuka uygun olduğuna ilişkin itirazının yerinde olmadığı, kabul edilmelidir.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2017/390 E. 2019/53 K.
Valiz veya Çantalarda Yapılan Arama
Asayiş Büro Amirliği görevlilerinin gerçekleştirdikleri devriye görevi esnasında, Altıparmak Caddesi üzerinde bulunan Ziraat Bankası Şubesi önünde beklemekte olan ve alkollü olduğunu değerlendirdikleri sanığı görüp durumundan şüphelenmeleri üzerine yanına gittikleri, sanığın elinde bulunan siyah renkli el çantasında görevlilerce yapılan aramada suç konusu uyuşturucu maddelerin ele geçirildiği olayda;
Sanığın elinde bulunan ve uyuşturucu maddelerin içerisinde ele geçirildiği el çantasında yapılan arama işleminin, PVSK’nın 4/A maddesi kapsamında yoklama ve kontrol olarak değerlendirilemeyeceği, suç konusu uyuşturucu maddelerin ele geçirilme anına kadar suçüstü hâlinin de söz konusu olmadığı,
Üzerlerinde yoklama veya araçlarında kontrol yapılan kişilerin yanlarında bulunan valiz veya çantalarında gerçekleştirilecek arama işlemi için, CMK’nın 116 ve devamı maddeleri uyarınca hâkimden karar veya Cumhuriyet savcısından yazılı emir alınması ya da PVSK’nın 9. maddesi gereğince usulüne uygun olarak alınmış bir önleme araması kararının gerekli olduğu, ancak dosya kapsamında bu tür bir arama kararı ya da yazılı arama emrinin bulunmadığı,
Suç konusu uyuşturucu maddelerin hukuka aykırı olarak elde edilen delil niteliğinde olması durumunda Anayasanın 38. maddesinin 6. fıkrası ile CMK’nın 206. maddesinin 2. fıkrasının (a) bendi, 217. maddesinin 2. fıkrası, 230. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi uyarınca hükme esas alınamayacağı da dikkate alındığında; sanığın el çantasında arama yapılmasına olanak sağlayan bir adli arama kararı veya yazılı arama emri ya da önleme araması kararı bulunup bulunmadığının araştırılarak, sonucuna göre sanığın hukuki durumunun değerlendirilmesi gerektiği gözetilmeden eksik araştırma ile hüküm kurulmasının isabetsiz olduğu kabul edilmelidir.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2017/1091 E. 2019/485 K.
Cüzdanda Yapılan Arama Kaba Üst Araması Olarak Kabul Edilemez
Sanığın pantolonunun arka cebinde bulunan ve suç konusu uyuşturucu ve uyarıcı maddelerin ele geçirildiği cüzdan içerisinde yapılan arama işleminin, kaba üst yoklamasını aşması nedeniyle PVSK’nın 4/A maddesi kapsamında yoklama ve kontrol olarak değerlendirilemeyeceği,
Üzerlerinde yoklama yapılan kişilerin yanlarında bulunan eşyasında gerçekleştirilecek arama işlemi için, CMK’nın 116 ve devamı maddeleri uyarınca hâkimden karar veya Cumhuriyet savcısından yazılı emir alınması ya da PVSK’nın 9. maddesi gereğince usulüne uygun olarak alınmış bir önleme araması kararının gerekli olduğu, ancak dosya kapsamında bu tür bir arama kararı ya da yazılı arama emrinin bulunmadığı,
Suç konusu uyuşturucu maddelerin hukuka aykırı olarak elde edilen delil niteliğinde olması durumunda Anayasanın 38. maddesinin 6. fıkrası ile CMK’nın 206. maddesinin 2. fıkrasının (a) bendi, 217. maddesinin 2. fıkrası, 230. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi uyarınca hükme esas alınamayacağı da dikkate alındığında, sanığın cüzdanında arama yapılmasının hukuka aykırı olduğu ve hukuka uygun bir delilden söz edilemeyeceği kabul edilmelidir.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2017/1045 E. 2019/609 K.
Polis, kanunlarla konulan bu sınırlara ve koşullara uymalıdır. Dolayısıyla polis, keyfi olarak üst araması yapamaz. Üst araması ile ilgili haklarınızı bilmeniz önemlidir. Zira hukuka aykırı bir arama, hakkınızdaki soruşturma ve kovuşturma aşamalarını önemli derecede etkilemektedir.
Av. Arb. Doğukan AKASLAN, LL.M
BU YAZIYI PAYLAŞIN
Sıkça sorulan sorular
Polis üst araması yapabilir mi?
Polisin üst araması yapma yetkisi vardır, ancak bu yetki kanunlarla belirli sınırlara bağlanmıştır. Polis keyfi olarak arama yapamaz; kanunda öngörülen sınır ve koşullara uymak zorundadır. Hukuka aykırı bir arama, hakkınızdaki soruşturma ve kovuşturma aşamalarını önemli ölçüde etkileyebilir.
Adli arama ile önleme araması arasındaki fark nedir?
Şüpheli veya sanığı ya da bir delili elde etmek amacıyla yapılan arama adli aramadır. Bir suçun işlenmesini veya bir tehlikeyi önlemek amacıyla yapılan arama ise önleme aramasıdır. Aramanın türü, hukuka aykırı olup olmadığının değerlendirilmesinde önemlidir.
Polis hangi hallerde beni durdurabilir?
Polis; suç veya kabahatin işlenmesini önlemek, kaçan failleri yakalamak ve kimlik tespiti yapmak, hakkında yakalama emri ya da zorla getirme kararı bulunan kişileri tespit etmek veya mevcut ya da muhtemel bir tehlikeyi önlemek amacıyla kişileri durdurabilir. Bunun için makul bir sebep bulunması gerekir.
Polis durdurma sebebini bana söylemek zorunda mı?
Evet, polis durdurduğu kişiye durdurma sebebini bildirmelidir. Sebep bildirilmemişse kişi bunu sorabilir. Polis de durdurma sebebine ilişkin sorular yöneltebilir. Ayrıca polis, sürekli ve keyfilik oluşturacak şekilde durdurma işlemi yapamaz.
Kaba üst araması nedir ve hangi şartla yapılır?
Kaba üst araması, durdurulan kişinin üzerinde veya aracında yapılan, el ile dıştan kontrol niteliğindeki aramadır. Yapılabilmesi için polisin, suça konu veya tehlike oluşturan bir eşyanın bulunduğuna dair yeterli şüphe edinmesi gerekir. Elbisenin çıkarılması ya da aracın dışarıdan görünmeyen bölümlerinin açılması bu yolla istenemez.
Çanta, valiz veya aracın içindeki detaylı arama için karar gerekir mi?
Metindeki Yargıtay kararına göre, yoklama veya kontrol yapılan kişilerin valiz ya da çantalarında arama yapılabilmesi için hakimden karar, savcıdan yazılı emir veya usulüne uygun alınmış bir önleme araması kararı gerekir. Usulüne uygun karar olmadan yapılan aramalar hukuka aykırı sayılır. Somut olay için avukata danışılmalıdır.
Polis kimlik sorabilir mi, kimlik gösteremezsem ne olur?
Polis, polis olduğunu gösteren belgeyi gösterdikten sonra kişilere kimliklerini sorabilir ve kimliğin ispatı için kolaylık göstermelidir. Kimliği belirlenemeyen kişi tutulur ve durum derhal Cumhuriyet savcısına bildirilir; kimlik anlaşılıncaya kadar gözaltına alınabilir. Kimlik belirlenir belirlenmez bu durum sona ermelidir.
Hukuka aykırı yapılan arama sonucu elde edilen delil mahkemede kullanılabilir mi?
Metinde anılan Yargıtay kararlarına göre, usulüne uygun arama kararı veya yazılı arama emri olmadan yapılan aramada elde edilen delil, hukuka aykırı yöntemle elde edilmiş sayılır ve hükme esas alınamaz. Her dosyanın şartları farklıdır; somut durumunuz için avukata danışmanız yerinde olur.
Benzer yazılar
Sansür Yasasının İptali - İfade Özgürlüğünde Yeni Dönem
5651 SAYILI KANUN’UN 9. MADDESİNİN İPTALİ İLE İFADE ÖZGÜRLÜĞÜYLE ALAKALI YENİ BİR SAYFA AÇILDI . 5651 sayılı Kanun’un ifade ve basın özgü…
Karşılıksız Çek Düzenlenmesinde Alacaklının Hakları
Ticari hayatta faaliyet gösteren gerçek ve tüzel kişiler sıklıkla çek düzenleyerek ticari faaliyet yapmaktadır. Çek günümüzde ticari haya…
Kaçak Elektrik Kullanımı Sonucu Dava Yolları
Elektrik dağıtım şirketleri tarafından kişilerin kaçak elektrik tükettiğinin tespiti halinde kaçak elektrik tespit tutanağı düzenlenmekte…